Selma Kavurmacıoğlu, Kült Kitap “Martı” Üzerine Bir Yorum Denemesi Yazdı

0
524

Selma Kavurmacıoğu

MARTI JONATHAN LİVİNGSTON/ Richard BACH

Hiç beklemediğimiz bir mekânda ve zaman diliminde, tamamen sürpriz diyebileceğimiz bir şekilde yüreğimize, hislerimize ve fikrimize dokunmasıyla hayatımıza dâhil oluveren ve yaşamımızın kalan kısmını, tabir caizse “ondan öncesi ve ondan sonrası” diye ikiye ayırmamıza sebep olan mümtaz ve aslında bir açıdan bizim için “ödül” olduğunu düşündüğümüz insanların varlığı söz konusu olduğu gibi “kitap”ların varlığı da söz konusu olabiliyor.

Martı Jonathan Livingston, hayatımı iki farklı kulvara bölecek bir kudreti haiz değildi belki, ama yine de hiç beklemediğim bir anda karşıma çıkıvermesiyle ve hiç beklemediğim bir şekilde duygu ve düşünce dünyamda bıraktığı olumlu etkiyle kendi nezdimde bana verilmiş bir ödül olarak nitelendirilmeyi hak ediyor. Kitabın asıl emanetçisi oğlum aslında. Ona da, kendi yaşlarında bir grup arkadaşıyla hafta sonlarında birkaç saatlerini birlikte geçirdikleri bir ağabeyi hediye etmiş. Bir heyecanla eve gelip de kitabını gösterdiğinde ilk dikkatimi çeken şey; simsiyah bir kapağın ve üzerindeki bembeyaz bir martı resminin oluşturduğu kombinasyondaki asalet, ilk hissettirdiği duygu ise, martının uçuyor olması hasebiyle olsa gerek, özgürlük olmuştu. Ama nihayetinde Martı Jonathan Livingston bir çocuk kitabıydı ve oğlum okumalıydı, doğrusu benim onu kendi çalışmalarım arasında değil okumaya şöyle bir karıştırmaya bile pek bir vaktim yoktu. Üstelik oğlum, arkadaşlarından birinin kalkıp hiç üşenmeden kitabın içindeki çeşitli pozisyonlarda uçan ama neredeyse birbirinin benzeri martılardan oluşan resimleri tek tek saydığını ve otuz küsur kadar sayfasının da bu resimlerden oluştuğunu söylemişti.  İyiydi işte, Martı Jonathan Livingston, okumayla arası çok da iyi olmayan oğlum gibileri için hem sıkılmadan severek okuyabilmeleri hem de kitap okuma alışkanlığı kazanmada mesafe kat edebilmeleri için iyi bir seçenekti.

Foto: Selma Kavurmacıoğlu

Hayatı, onun her birimizin omuzlarına yüklediği yükün onca ağırlığına rağmen “çekilebilir”, onca gamına, tasasına, kederine rağmen yine de “yaşanılabilir” kılan unsurlardan biri olduğunu düşünüyorum, zaman zaman yaşadığımız kimi hoş karşılaşmaların. Ben her ne kadar kendi okuma dünyama biraz da küçümseyerek Martı Jonathan Livingston’ı dâhil etmek istemesem de takip ettiğim bir kitap sitesi vesilesiyle karşıma bir kez daha çıkınca kısa adıyla Martı, her şeye rağmen benim okuma dünyama dâhil olmayı başaracaktı ve tıpkı bir çocuk kitabı gibi görünmesine rağmen aslında çocuklardan daha çok büyüklere hitap eden Antoine De Saint Exupery’e ait Küçük Prens’in bıraktığı tadı bırakacaktı.

İnsan sınırlı bir varlık. Bir insan herhangi bir konuda veya herhangi bir alanda ne kadar yetenekli olursa olsun, hatta o yeteneğini geliştirme noktasında parmakla gösterilecek kadar kayda değer bir mesafe de kat etmiş olsun, yine de “mukayyet” olduğundan mücerrep bir şekilde haberdardır. Bu açıdan kitabın içeriğine bakıldığında, sürekli sınırlarını aşmaya çalışan bir martının ve sınırları aşmaya çağıran bir telkinin varlığı bu kitabın da egoları şişirmekten ve bencilliği yaşam tarzı olarak benimsetmekten başka hiçbir işe yaramayan o sıradan kişisel gelişim kitaplarından biri olduğu izlenimi verebilir ilk etapta, ama öyle değil. Martı’yı okurken zihniniz felsefeden teolojiye, sosyolojiden psikolojiye kadar pek çok farklı alanlara gidip geliyor; bu alanlar arasında yatay, dikey ya da çapraz bağlantılar kurabiliyor. Öyle ki bir ara, okuduğum ilk eseri Martı Jonathan Livingston olan yazarın kim olduğu hakkında derin bir meraka düştüm ve kitaba ara vererek Richard Bach kimdir, düşünceleri nedir, ne değildir, öğrenmeye bile kalktım. Bir de kitabı okurken zihnimde meydana gelen gelgitleri ve bağlantıları gördükçe “Acaba yazar, gerçekten okurda böyle bir etki meydana getirmek saikiyle kitabını yazmış olabilir mi?” diye de sormadan edemedim. Ben bu yazıda kendi zihnimde kurduğum bağlantıların, yaptığım çıkarımların -belki bir iki istisna dışında- sayım dökümünü yapmayacağım ve bunu, bu zevkten mahrum kalmasın diye okura, okurun kitabı okuyacağı zamana bırakacağım.

Tamamen sembolik bir anlatımın kullanıldığı kitap beş bölümden oluşuyor. İlk bölümde, kitabın başkahramanı olan Martı Jonathan’ın düşünceleri yardımıyla var olmanın ve hayatın anlamı sorgulanıyor. Jonathan’ın, annesi tarafından, “Diğerleri gibi olmak bu kadar mı zor?” sitemine ve belki biraz da eleştirisine maruz kalmasının tek sebebi, onun diğer martılar gibi sırf karnını doyurmaya yetecek kadar bir yiyecek bulmak için yaşamaması. Çünkü Jonathan, çığlıklar atarak iskele ve balıkçı teknelerinin etrafında bir parça ekmek için uçmayı ve böylece sürüp gidecek bir yaşamın parçası olmayı istemiyor. Jonathan her şeyden önce havada neler yapıp yapamayacağını öğrenmek istiyor. Etrafında kendi gibi düşünen hiç kimseyi bulamayan Jonathan mecburen kendi başına çalışmaya başlıyor. Ama daha ilk günden hayallerinin önüne geçen engellerle karşılaşıyor. Bir defa kanatlarının çok büyük olduğunu fark ediyor, hâlbuki daha yükseklere uçabilmesi için kanatlarının bir şahininki kadar kısa olması gerekiyor. Üstelik martılar kesinlikle karanlıkta uçamıyorlar, karanlıkta uçabilmeleri için bir baykuşunki gibi gözlere sahip olmaları gerekiyor.

Foto: Selma Kavurmacıoğlu

Başlangıçta karşılaştığı zorluklar karşısında ümitsizliğe düşüp vaz geçecek gibi olan Jonathan, ihtiyacı olan tek şeyin kanatlarını gövdesine yapıştırıp sadece kanat uçlarıyla uçmak olduğunu keşfettiğinde kapkara denizin üstünde ölümü ya da başarısızlığı düşünmeden yükselişe geçiyor. Jonathan korkuyu yenerek öğrenme aşamalarında esaslı bir mesafe kat ettiğinde “Yaşamak için ne çok neden var! Balıkçı teknelerinin etrafında o rutin, sıkıcı dönüp dolaşmadan başka nedenler de var yaşamak için. Cehaletimizi kırabiliriz, becerilerimizi, yeteneklerimizi ve zekâmızı kullanarak kendimizi bulabilir, kendimiz olabiliriz. En önemlisi özgür olabiliriz! Uçmayı öğrenebiliriz!” diyerek geleceğe umutla bakmaya başlıyor.

Jonathan’ın öğrenme sürecinde elde ettiği bu ilk aşama bile, onun Martı Konseyi’nin başkanı tarafından Sarp Kayalıklar’da yalnız başına yaşamaya sürgün edilmesi için yeterli bir sebep oluyor. Çünkü Konsey önünde kendini savunma hakkına dahi sahip olmayan Jonathan, sorumsuzlukla suçlanıyor. Hâlbuki Jonathan’a göre yaşamın gerçek anlamını arayan ve onu bulmaya çalışan bir martıdan daha sorumluluk sahibi başka biri olamaz. Bin yıldır yaptıkları tek şey balıkların peşinde koşmak olan martıların bundan sonra yaşamak için daha nitelikli nedenlere sahip olmaları gerektiğini düşünen Jonathan bunun için “öğrenmek, keşfetmek ve özgür olmak” gerektiğini savunuyor.

Bedel ödemek zorunda kalmış olsa da uçmayı öğrendiği için Jonathan hiç üzülmüyor, çünkü o “bezginliğin, korkunu ve öfkenin” bir martının ömrünü kısalttığını, bunları zihninden uzaklaştırdığında ise hoş ve uzun bir yaşam sürebileceğini fark ediyor.

Kitabın ikinci bölümünde Martı Jonathan farklı bir boyuta geçiyor ve “cennet” olarak nitelendirilen bir mekânda uçma çalışmalarına devam ediyor. Fakat bulunduğu yerde geldiği yere oranla daha az martı olduğunu gören Jonathan’a bunun nedenini kendisine öğretmenlik de yapacak olan Sullivan açıklıyor. “Bildiğim tek yanıt, senin milyonda bir rastlanan ender kuşlardan olduğun Jonathan. Yola çıkanlarımızın çoğu yavaştı. Nereden geldiğimizi hemen unutup nereye gittiğimizi merak bile etmeden günübirlik yaşayarak çoğu kez birbirinin aynısı olan şeyi yaptık; bir dünyadan gelip diğerine gittik. Yemekten, birbirimizle mücadele etmekten, sürüye gücümüzü kanıtlamaya çalışmaktan daha başka yaşama nedenleri olduğunu öğrenmek için kaç yaşamdan geçmek zorunda kaldık, bir fikrin var mı Jonathan? Binlerce Jon, on binlerce! Ardından, mükemmellik diye bir şeyin varlığını fark edene kadar yüzlerce yaşam daha… Yaşama amacımızın mükemmeli bulma ve onu açığa çıkarma olduğunu anlamak için diğer yüzlercesi daha yaşandı. Şimdi de aynı kural geçerli, tabi ki diğer dünyayı bir öncesinde öğrendiklerimizle kurarız. Fakat hiçbir şey öğrenilmemişse, sonraki yaşam öncesinin aynısı olacaktır; aynı sınırlar ve kazanmak için yüklenilen aynı sıkıntılar…”

Mütemadiyen devam eden uçuş çalışmaları ile bulunmak istediği yere gitmeyi anlık bir sürede gerçekleştirmeyi başaran Jonathan, iyilik/sevgi hakkında aldığı derslerin de etkisi ile tekrar dünyaya dönme isteği duyuyor. Bu isteği sebebiyle öğretmeni Sullivan tarafından uyarılan Jonathan, dünyada daha önce başına gelen kötü olaylara ve gittiği takdirde gelebilecek daha kötü olanlarına rağmen öğrenmeye hazır bir iki martı bulabilme ihtimaline binaen gitme kararı alıyor. Ve daha dünyaya adımını atar atmaz “bir yerden bir yere ulaşmayı sivrisinek de yapar, uçmak bundan daha öte bir şey olmalı” diye düşündüğü için topluluğu tarafından dışlanmış Martı Fletcher Lynd ile karşılaşıyor. Martı Jonathan’ın bu tavrı Taif’te taşlanmasına rağmen onların helakini istemeyen Hz. Peygamber ile Yasin suresinde kendisine inanmadıkları için kavmi tarafından şehit edilen ve cennete girmesi söylendiğinde “keşke kavmim bilseydi…” diyen müminin diğerkâm tavrını anımsatıyor.

Jonathan’ın Martı Fletcher Lynd ile başlayıp sayıları sürekli artan diğer martılarla çalışmalarının anlatıldığı üçüncü bölümde başarmak için gerekli olan bazı temel ilkelerden bahsediliyor. Bizi sınırlandıran her şeyi -ki bunlar gelenekler de olabilir batıl inançlar da- bir tarafa atmamız, düşüncelerimizin zincirinden kurtulup, bedenlerimizdeki zincirleri kırmamız, sınırlarımızı sırayla ve büyük bir sabırla aşmaya çalışmamız gerektiği bunlardan sadece birkaç tanesi. Bu ilkelere hassasiyetle riayet etmeye çalışan Jonathan’ın öğrencileri, bunun yanında ısrarla ve sabırla uçuş çalışmalarını da sürdürerek bu konudaki kabiliyetlerini her geçen gün geliştirmeye devam ettikçe bunu gözlemleyen diğer martılar, bu başarıyı olduğundan farklı yorumlamaya başlıyor ve Martı Jonathan’ın güya sahip olduğu doğaüstü gücün etkisiyle izah etmeye kalkıyorlar. Duruma hayret eden Jonathan “Bir kuşu özgür olduğuna ikna edebilmek neden dünyanın en zor işi?” diyerek hayıflanıyor ve hız konusunda kat ettiği mesafeden dolayı giderek şeffaflaştığı için de Martı Fletcher Lynd’ı “Hakkımda saçma sapan söylentiler çıkarmalarına ya da beni Tanrılaştırmalarına sakın izin verme!” diyerek uyarıyor. Kısa bir süre sonra da daha da şeffaflaşan Jonathan boşlukta kayboluyor. Martı Jonathan’ın bu hayıflanması, Malcolm X’in mücadelesi esnasında yaşadığı en büyük zorluklardan birini hatırlatıyor ki o da beyaz insanları, siyahları köle olarak kullanmaktan vaz geçirmekten daha zor olanın Afrikalı Amerikanların da tıpkı beyazlar gibi insan haklarına sahip olduklarına inandırılması ve ikna edilmesi…

Jonathan’ın gidişinden sonra bir müddet altın bir çağ yaşanıyor. Fletcher Lynd’ın öğrencileri ve öğrencilerinin öğrencileri daha önce hiç görülmemiş bir kesinlik ve mutlulukla uçuyorlar.  Öğretmenlerinin özgürlük ve uçma öğretilerini uzun misyoner yolculuklarla sahil boyunca uzanan bütün sürülere yayıyorlar. Bu arada Martı Jonathan’a dokunan kişi olan Fletcher’a dokunabilmek için ona yaklaşmaya başlıyorlar. Sürekli Jonathan’ın kelimelerini ve hareketlerini tam olarak duymak, onunla ilgili “rüzgâra doğru bir adım mı ilerledi yoksa iki mi?” ya da “gözlerinin rengi gri miydi yoksa altın rengi mi?” gibi küçük detaylardan haberdar olmak için Fletcher’ın peşinde oluyorlar. Yıllar içinde derslerin yapılış şekli de değişmeye başlıyor, uçuşlar bırakılıyor, Jonathan ve onun öğretileri hakkında kısık sesli konuşmalar yapılıyor. Jonathan’ın kendi öğrencileri ölmeye başladıkça onlar için törenler düzenleniyor ve yine onlar için tapınaklar inşa ediliyor. Her birinin mezarı başında dokunaklı konuşmalar ritüel hâlini alıyor. İki yüz yıldan kısa bir süre içinde neredeyse Jonathan’ın öğretisindeki her öğe, kutsal olduğu ilan edilerek günlük uygulamadan çıkarılıyor. Böylece dördüncü bölümde Jonathan’ın cevaplarını takip eden martıların, uçmanın ruhunu nasıl ritüellerle öldürdükleri ele alınıyor.

Jonathan’ın öğretileri çığırından çıkmış bir şekilde deformasyona uğrarken Martı Anthony gibi farklı düşünen martılar da çıkmaya başlıyor. Bunlar, diğer martıların kutsal saydığı ve şartsız kabul ettiği her şeyi sorguluyorlar. Onların bu sorgulamaları yeni uçuş denemelerine ve bu denemeler uçuş kabiliyetlerinin gelişmesine vesile oluyor. Yeni bir uyanış başlıyor.

Martı Jonathan Livingston, içerik açısından “Böyle amaçsızca yüzmekten bıktım usandım. Başka yerlerde neler olduğunu öğrenmek istiyorum. Bu düşünceleri kafama bir başkasının soktuğunu sanabilirsin, ama ben uzunca bir süredir düşünüyorum bunları. Arkadaşlarımdan da bazı şeyler öğrendim elbette; örneğin bir balığın yaşlanınca, hayatta hiçbir şey yapmadık, hayatımızı boşa geçirdik diye yakındıklarını biliyorum. Durmadan sızlanıp dururlar. Ben yaşamanın nasıl bir şey olduğunu öğrenmek istiyorum…” diyerek özgür olmak için başkaldıran bir balığın hikâyesinin anlatıldığı Samed Behrengi’nin kaleminden “Küçük Kara Balık”ı da anımsatıyor.

Kitapta her ne kadar sembolik bir anlatımın kullanıldığını söylemiş olsam da aslında kitaptaki bütün “martı” kelimelerini silip isimlerin de insanlara ait olduğunu düşündüğümüzde ve -gerekirse- uçmak eylemini insanın güç yetirebileceği bir başka eylemle değiştirdiğimizde geriye sembolik anlatımdan bir şey kalmıyor gibi. Çünkü Martı Jonathan’ın yaşadıkları ve ondan sonra yaşananlar insanlar arasında da biteviye devam edip gidiyor. İnsanların kimi yeteneklerini keşfedememeleri, keşfedenlerin geliştirmek için gerekli cesareti bulamamaları, bulanların statükoyu savunanlar tarafından engellenmeleri, engellere takılmak istemeyip ısrar edenlerin toplum tarafından dışlanmaları, her türlü müdahaleye rağmen zorlukları aşanların başarıya ulaşmaları, başaranların gün gelip insanüstü bir konuma taşınmaları, zamanla onların savunduğu fikirlerin araç olmaktan çıkarılıp amaca dönüştürülmesi.. Önceki çağlarda yaşanmıştı belli ki bundan sonraki çağlarda da yaşanmaya devam edecek. Ama galiba burada önemli olan ve cevabı verilmesi gereken soru şu: acaba biz, dünyamızdaki özgürlüğün bitişini izleyenlerden mi olacağız yoksa o özgürlüğü kazanmak için mücadele edenlerden mi?

{Eleştiri Haber, Ocak 2019}

CEVAP VER

Please enter your comment!
Please enter your name here

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.